بپيوندد ؟ فرمود : آن چه كه خداى بزرگ بخواهد . « 1 » 2 - باز در همان تفسير از عبد اللّه بن مسكان از امام باقر ، امام صادق و امام كاظم ( ع ) در آيهء شريفه فِيها يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ چنين آمده است كه خداوند تمام امور و پديده‌ها و تمام آن چه را كه در طول يك سال واقع خواهد شد ، در شب قدر همان سال ، تقدير و تثبيت مىكند ولى با اين حال ، مشيت ، بدا و تغييرات همهء آن‌ها در دست قدرت و اختيار اوست ؛ ( 1 ) - از عمرها و روزىها ، از امراض و مصايب ، از پديده‌ها و حوادث آن چه را كه بخواهد مؤخر مىسازد و هرطور كه مصلحت و حكمت خداوندى تقاضا كند ، تغييراتى در آن‌ها به وجود مىآورد ، آنجا كه بخواهد ، مىافزايد و آنجا كه بخواهد ، مىكاهد . . . » « 2 » 3 - در كتاب احتجاج از امير مؤمنان چنين آمده است كه اگر در قرآن يك آيه وجود نداشت ، من به شما از آن چه تا به حال واقع شده و از آن چه تا روز بازپسين به وقوع خواهد پيوست ، خبر مىدادم و آن آيه اين است يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ خداوند آن چه را كه بخواهد محو مىكند و آن چه را كه بخواهد به جاى آن ثبت مىنمايد ، يعنى همه گونه تغييرات در جهان خلقت و آفرينش در اختيار خدا و به مشيت و اراده اوست . « 3 » صدوق ( عليه الرحمة ) نيز مشابه همين روايت را به واسطهء اصبغ از امير مؤمنان در كتاب امالى و توحيد آورده است . 4 - در تفسير عياشى به نقل زراره از امام صادق ( ع ) چنين آمده است كه امام صادق ، امام باقر ، امام سجاد ، حضرت حسين بن على ، امام حسن و امير مؤمنان ( ع ) مىفرمودند : به خدا سوگند ! اگر يك آيه در قرآن نبود ، آن چه را كه تا به روز رستاخيز به وقوع خواهد پيوست ، براى شما بازگو مىنمودم و آن آيهء « محو و اثبات » است . « 4 » جز اين‌ها روايات فراوان ديگرى نيز دربارهء وقوع بدا و علوم و تقديرات غير حتمى و معلق ، وجود دارد كه براى نمونه به نقل همين پنج روايت اكتفا نموديم .

--> ( 1 ) نقل از بحار ، باب بدا و نسخ 2 / 133 چاپ كمپانى . ( 2 ) همان ، ص 134 . ( 3 ) احتجاج طبرسى ، 137 ، چاپ چاپخانه مرتضوى نجف . ( 4 ) همان ، 132 .